Alfabetyczny spis żydowskich miejsc historycznych w Warszawie:

A    B    C    D
G    J    K    L
M   N   O    P 
S    T   W   Z

A-Z

serwis warszawy

kontakt

redakcja

Między ulicą Żydowską a Umschlagplatzem (2)

Jacek Leociak

     Pierwsze udokumentowane wiadomości o pobycie Żydów w Warszawie pochodzą z początku XV w. Świadczą o dobrze już wtedy rozwiniętym życiu wspólnoty, zajmującej się przede wszystkim handlem, lichwą i medycyną. Zamieszkali w obrębie murów miejskich na ulicy Żydowskiej, w jednej z najruchliwszych i najgęściej zaludnionych części grodu. Ulica Żydowska miała bezpośrednie połączenie z Rynkiem przez Wąski Dunaj, a jednocześnie leżała w pobliżu młynów miejskich, stojących przy końcu ulicy Piekarskiej od strony Podwala, tuż za murami obronnymi. W narożniku Żydowskiej i Dunaju stała murowana synagoga. Obok wersji tłumaczących pochodzenie nazwy ulicy Dunaj od przepływającego tam niegdyś strumienia lub od nazwiska rodziny Donajów jest i taka, która wywodzi ją od pobożnego wołania "Adonai", dochodzącego z synagogi.

     W Starej Warszawie Żydzi osiedlili się na gruncie należącym do książąt mazowieckich i podlegali ich jurysdykcji. Opłaty wnosili więc wprost do książęcej, a nie miejskiej kasy. Było to jedną z przyczyn konfliktów z warszawskim mieszczaństwem. W drugiej połowie XV w. wykraczał on już wyraźnie poza sąsiedzkie spory, by z końcem stulecia otworzyć okres wielowiekowej wojny o prawo do zamieszkania w obrębie miasta i swobodę uprawiania handlu czy rzemiosła. Chociaż bowiem uchodzący przed prześladowaniami Żydzi znaleźli w Polsce azyl, to przecież i Polska nie była wolna od nastrojów antyżydowskich panujących w ówczesnej Europie. W 1482 lub 1483 roku książę Bolesław nakazał Żydom opuścić miasto. Przenieśli się do pobliskich miejscowości: Nowej Warszawy, Błonia, Pułtuska i Czerska. Po paru latach wrócili, by w końcu XV w. znów zniknąć. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony król Zygmunt Stary wydał w roku 1527 przywilej De non tolerandis Judaeis, zabraniając Żydom zarówno zamieszkiwać, jak i czasowo przebywać w Warszawie i na jej przedmieściach oraz posiadać tam domy. 

     Nastały czasy wypędzeń i powrotów. W mieście wolno było Żydom przebywać podczas specjalnych okazji (sejmy, jarmarki), stały pobyt był wzbroniony. Tylko łamiąc prawo lub na mocy osobnych przywilejów, dzięki łasce protektorów czy specjalnym opłatom i podatkom udawało się niektórym zatrzymać w Warszawie. Osiedlali się początkowo przeważnie w jurydykach, czyli prywatnych miasteczkach wyłączonych spod jurysdykcji miasta. Mieszkali w okolicach Tłomackiego, Bielańskiej, Senatorskiej, dzisiejszego Placu Teatralnego. Gnieździli się w domach należących do magneterii, np. w oficynach pałacu Sanguszków na Marywilu czy w pałacu Pociejowskim przy Senatorskiej. Ów słynny potem "Pociejów", czyli miejsce handlu starzyzną, przenosi się w 1809 na róg Marszałkowskiej i Królewskiej, by od 1864 usadowić się na dziedzińcu domu przy ul. Bagno. Między 1774 a 1775 istniała nie mniej sławna Nowa Jerozolima - osada żydowska na terenie jurydyki Bożydar Kałęczyn należącej do księcia Adama Sułkowskiego (okolice dzisiejszego pl. Zawiszy i dawnego Dworca Głównego). Droga poprowadzona do tej osady nazwana zostanie - kiedy przecinać już będzie całe miasto od Wisły ku zachodnim rogatkom - Alejami Jerozolimskimi. Nowy Świat, Grzybów, Leszno, Królewska, Marszałkowska, Twarda, Elektoralna - to tylko niektóre z ulic zamieszkiwanych przez Żydów. Dopiero w latach 40. XIX w. dostrzec można wyraźną koncentrację w rejonie, który stanie się później rdzennie żydowski, znany jako Dzielnica Północna, nazywana też nalewkowsko-muranowską. 

     Wędrówkę warszawskich Żydów podzielić można na cztery główne etapy. Pierwszy - od 1483 roku, czyli pierwszego usunięcia Żydów, do upadku Rzeczpospolitej. W czasie pruskiej okupacji Warszawy (styczeń 1796 - listopad 1806) zalegalizowano pobyt Żydów w mieście pod warunkiem uiszczenia wprowadzonego już wcześniej tzw. biletowego oraz opłaty koszernej, ale mnożono ograniczenia. Etap drugi - to okres wymuszonych przenosin z miejsca na miejsce i powolnego kształtowania się rewiru żydowskiego w północnej części Warszawy. Trwa do 5 czerwca 1862, kiedy ukazem carskim zniesiono ograniczenia mieszkaniowe dla Żydów (tzw. ulice egzymowane). Etap trzeci - kiedy Żydzi osiągnęli de jure prawo do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania i kiedy ostatecznie ukształtowała się dzielnica żydowska w Warszawie. Okres ten trwa do wybuchu drugiej wojny światowej. I wreszcie etap czwarty - czas getta i Zagłady, znaczony dwoma punktami kulminacyjnymi: wielką akcją likwidacyjną od 22 lipca do 23 września 1942 oraz powstaniem od 19 kwietnia do 12 maja 1943 roku.

dalej >>>>>